Wat is een typische Javaanse begrafenis of uitvaart?

Indonesië, een archipel met meer dan 17.000 eilanden, herbergt een rijke diversiteit aan culturen, religies en tradities. Deze diversiteit komt ook tot uiting in de gebruiken en rituelen rondom uitvaarten. Een typische Javaanse uitvaart is een ingetogen en diep spiritueel afscheid. Javaanse overlijdensrituelen zijn een rijke mix van tradities en invloeden uit religiën en geloofsovertuigingen die hun sporen op Java hebben achter gelaten zoals het hindoeïsme, boeddhisme en de islam. In Indonesië is de islam de grootste religie. Ongeveer 87% van de bevolking is islamitisch. De meeste Javanen belijden de islam, wat betekent dat het lichaam na de dood in de aarde wordt teruggegeven. Het combineert de islamitische geloofsleer met oude tradities (adat) en elementen uit het hindoeïsme en mystiek (kejawen). Centraal staan gemeenschappelijke harmonie (rukun) en wederzijdse hulp (gotong royong). Een Javaanse uitvaart vindt meestal binnen 24 uur na overlijden plaats, in overeenstemming met islamitische voorschriften. De begrafenisceremonie, of “penguburan,” omvat gebeden en het reciteren van koranverzen.

Het afscheid en de begrafenis:

• Meteen na het overlijden: De overledene wordt onmiddellijk in de lengte op een baar gelegd, op de rug en naar boven gericht. Het hoofd van de overledene moet naar het noorden gericht zijn en benen naar het zuiden. Het lichaam wordt bedekt met batikdoek dat nog nieuw is;
• Snelheid: Volgens de traditionele adat vindt de begrafenis bij voorkeur zo snel mogelijk plaats (oorspronkelijk binnen 24 uur, al gelden in Nederland wettelijke termijnen van minimaal 36 uur);
• Lijkwassing: Het lichaam wordt ritueel gewassen en gehuld in een witte lijkwade;
• Ingetogenheid: Er is veel aandacht voor stilte, gebeden en het reciteren van heilige teksten;
• Verplaatsen naar de begraafplaats: Mannen dragen de kist op hun schouders. Onderweg naar de plek van het graf wordt er geel gekleurde rijst gestrooid. De rijst voedt namelijk de ziel van de overledene. Tegelijkertijd met bloemen en muntgeld. Dit is onderdeel van de traditie. De muntjes kan je zien als een offer voor de geesten. Dat zorgt ervoor dat de geesten de overledene onderweg beschermen. Tijdens het verplaatsen wordt er ook door de aanwezigen gezongen;
• Kist bij een Javaanse begrafenis: Over de kist hangen slingers gemaakt van bloemen. Voor vertrek naar de begraafplaats is er nog een ceremonie bij de kist. De oudste zoon loopt als eerste 3 rondjes om de kist heen. Dat doet hij met de klok mee. Daarna lopen de jongere kinderen van de overledene de 3 rondjes. Als laatste doen de kleinkinderen dit en soms ook nog andere familieleden. Traditioneel gezien houd je een paraplu boven de kist vast;
• Geen crematie: Vuur wordt binnen de islamitische en traditionele Javaanse Lijkbezorging niet gebruikt om het lichaam tethet verteren; crematie is daarom ongebruikelijk;
• Geen opgravingen: Het openbreken van graven, asurnen of lijkopgravingen hoort niet bij de Javaanse gewoonten; de ziel wordt na de herdenkingsdagen (zoals de 40e en 100e dag) losgelaten.

De Slametan (herdenkingsmaaltijden):

Een uniek en cruciaal onderdeel van de Javaanse rouwcultuur is de slametan (een rituele bijeenkomst met gezamenlijk gebed en een maaltijd). Na de Javaanse begrafenis zijn er 5 momenten waarop een slametan plaatsvindt. Dat is een soort religieuze bijeenkomst met traditionele handelingen. Wanneer het plaatsvindt heeft te maken met het aantal dagen na het overlijden. We leggen kort de 5 slametans uit.

• Direct na de begrafenis: Na de begrafenis begint de eerste slametan. Er wordt voorgelezen uit heilige boeken. Ook wordt er eten uitgedeeld in bananenbladeren. De mannen nemen een paar happen van het gemaakte eten. Daarna vouwen ze het eten dicht en nemen zij het mee naar huis. Samen met het gezin eten zij het thuis op. Dit helpt de ziel van de overledene om in fasen verder te reizen;
• 3 dagen na de begrafenis: de “Nelung Dina” slametan: Deze slametan vindt plaats als eerbetoon aan de erfgenamen van de overledene. Tot de derde dag na het overlijden is de geest van de overledene nog steeds thuis. Daarna zoekt de ziel de makkelijkste weg om het gezin en het huis te verlaten;
• 7 dagen na de begrafenis: de “Mitung Dina” slametan: Deze slametan gebeurt om het vertrek van de geest van de overledene makkelijker te maken. De familie opent meestal een raam of dakpan voordat de slametan begint. Dit is een symbolische handeling voor de slametan;
• 40 dagen na de begrafenis: de “Matang Puluh” slametan: Deze slametan heeft als doel om de overledene en de nabestaanden te respecteren. Daarnaast is het ook om de reis van de overledene makkelijker te maken;
• 100 dagen na de begrafenis: de “Nyatus” slametan: Deze slametan vindt plaats om de honderdste dag van de overledene te eren. Dan perfectioneer je de dingen die wadhag-lichamen zijn;
• Op de 1000e dag, waarmee de officiële rouwperiode van drie jaar wordt afgesloten. De slametans creëren een soort rouwperiode van 1000 dagen. Hierdoor heb je de kans om gezamenlijk te rouwen op meerdere momenten binnen 2 jaar en 8 à 9 maanden. Daarnaast heb je ook de tijd om te wennen aan de afwezigheid van de overledene. Hiermee biedt de slametans emotionele steun aan de nabestaanden. Ook biedt het fysieke troost aan de nabestaanden. De aanwezigheid van nabestaanden bij de slametans laat zien dat de overledene een geliefd persoon was. En dat zij graag bij de slametans willen zijn.

Een opvallend ritueel is het ‘brobosan’, waarbij familieleden onder de opgeheven kist doorlopen, voordat deze naar de begraafplaats wordt gebracht. Dit symboliseert het loslaten van de overledene en het openen van de weg naar het hiernamaals. Huilen is not done, er mag geen traan op de overledene vallen. Dat zou het moeilijk maken voor de overledenen om los te laten en over te gaan. Dit zie je vaak wanneer de persoon nog in de bloei van zijn of haar leven is overleden en de vaak de (jonge) kinderen dan onder de kist moeten lopen om afscheid te nemen. Daarnaast worden er offers gebracht in de vorm van voedsel en drank, wat overeenkomsten vertoont met hindoeïstische tradities. Deze offers, sajen, zijn bedoeld om de ziel van de overledene te voeden en te begeleiden op zijn reis naar het hiernamaals.

Wat zijn de complexiteiten aan een Javaanse begrafenis of uitvaart?

• Een Javaanse uitvaart (die door de islamitische achtergrond en Javaanse adat tradities wordt gekenmerkt) kent in Nederland specifieke praktische en organisatorische nadelen. Het snel handelen en de wens voor specifieke grafrust botsen weleens met de Nederlandse wetgeving en infrastructuur;
• De Nederlandse wet verplicht dat een uitvaart ten minste 36 uur na het overlijden plaatsvindt, terwijl de Javaanse traditie het liefst binnen 24 uur wil begraven;
• Snel handelen veroorzaakt enorme stress voor nabestaanden bij het regelen van administratie, verlof en de rituele wassing;
• Binnen de traditie mag een graf idealiter niet worden geruimd. Slechts een select aantal Nederlandse begraafplaatsen biedt deze optie met onbepaalde tijd aan;
• De verplichting of wens voor volgende herdenkingsbijeenkomsten en maaltijden (slametan) op de 3e, 7e en 40e dag vraagt veel organisatie en tijd van de nabestaanden.

De Javaanse tradities, zoals de slametan en het brobosan, zijn bedoeld om deze overgang soepel te laten verlopen en de ziel te begeleiden naar haar volgende bestemming. De Javaanse overlijdensrituelen laten zien dat dood niet wordt gezien als een definitief einde, maar als een overgang van de tijdelijke wereld naar een diepere spirituele werkelijkheid. Er wordt aangenomen dat alleen de ziel voortleeft, terwijl lichaam en verstand vergaan. Terwijl de ziel een eigen reis en ontwikkeling meemaakt maken de nabestaanden ook een nieuwe reis. 

Is het opgraven van een stoffelijk overschot in veel religies streng verboden? Wat is een moreel kompas? Zijn er regels van respect en welke zijn dat? Wat doet de combinatie zelfbeheersing en respect? Is er verschil tussen zelfrespect en ego? Wat is geoorloofd wangedrag? Wat is het verhaal achter de machtskick? Is het kapot trappen van 300 beeldjes op een religieuze expositie een wijs besluit? Is er een relatie tussen religie en geweld? Wat is normvervagend gedrag? Wat is een geïsoleerde gemeenschap? Wat is een sekte? Hoeveel sektes heeft Nederland en welke zijn bekend? Wat betekent radicaliserend gedrag? Wat is het verschil tussen assimileren en integreren? Wat is Hindia-Belanda? Wat is het verschil tussen Indië en Indonesië? Wat zijn Peranakan-Chinezen?