Mogen geheime diensten steeds meer?

Geheime diensten mogen online steeds meer, maar wie houdt dat in de gaten en wie gaat dit handhaven? Tegenstanders zeggen dat het sleepnet straks data over onschuldige burgers gaat verzamelen. Wij hebben in Nederland de afgelopen jaren veel wetgeving gezien op tal van terreinen die haar doelen voorbijschoot of volstrekt contraproductief bleek. Ook de interne controle bij de twee geheime diensten is nog niet op orde. De AIVD en de MIVD mogen dankzij nieuwe wetgeving per 1 januari 2018 op grote schaal informatie verzamelen via internet. Je kunt als normale surfende, TV-kijkende en nieuwssite lezende burgers op grond van deze gegevens best tot een afgewogen oordeel komen over de merites van de sleepwet. Maar wie houdt in de gaten of de diensten zich aan de regels houden? De rechtsbescherming van burgers is in het geding, omdat de twee geheime diensten de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv2017), in de volksmond sleepwet genoemd, nog niet goed uitvoeren. Dat stelt de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. De ‘sleepwet’ (de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017) stuitte bij burgers op veel verzet vanwege angst voor grootschalige privacyschending, ongericht datatappen en te weinig waarborgen voor onschuldige personen. Dit leidde in 2018 zelfs tot een raadgevend referendum.

Belangrijkste bezwaren van burgers:

• Aantasting privacy: Het massaal verzamelen en opslaan van internet- en telefoongegevens van burgers die niets te maken hebben met terrorisme of misdaad;
• Onvoldoende databeheer: Kritiek dat de AIVD en MIVD moeite hebben met het op tijd vernietigen van onschuldige persoonsgegevens, wat extra risico’s oplevert;
• Vertrouwen in de overheid: De angst dat te grote bevoegdheden van geheime diensten zorgen voor een datalek of misbruik van persoonlijke informatie.

Gevolgen en aanpassingen:

• Referendum: Een meerderheid stemde tegen de wet, waarna het kabinet beloofde de regels aan te scherpen met extra bescherming voor de burger en strengere controle op het bewaren van data;
• Toezicht: Onafhankelijke organen blijven waken over hoe streng de diensten zich aan de regels houden om te zorgen dat de sleepwet niet ongericht wordt ingezet.

Nederlandse veiligheidsdiensten kunnen dankzij die wet op grote schaal digitale communicatie van burgers onderscheppen. Dat levert ‘hoge risico’s’ op voor onrechtmatig handelen door de diensten, constateert de toezichthouder CTIVD. Anderen wijzen op de grote kans op fouten bij het analyseren van big data. De kans op verkeerde verdachten en op blindheid voor risico’s die we nog niet kennen is groot. Het kan leiden tot discriminatie en schade voor onschuldige burgers; met rechtszaken tot aan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens toe.

De impact is groter dan vooraf voorzien. Er kleven nu onder meer risico’s aan de onderschepping van bulkgegevens van burgers. Over dit ‘sleepnet’ werd een felle maatschappelijke discussie gevoerd. De AIVD en MIVD zijn verplicht om de data ‘zo gericht mogelijk’ te verwerven en daaruit zo snel mogelijk de relevante gegevens te selecteren. De regering heeft niet overtuigend aangetoond dat de sleepwetbevoegdheid noodzakelijk is. Een vraag die je zou kunnen stellen is hoe ver mogen de AIVD en de MIVD gaan om de veiligheid van Nederlanders te waarborgen?  

Wat houdt de sleepwet in? Wat is predictive profiling? Wat betekent kijken naar afwijkend gedrag? Wat is mass surveillance? Wat zijn com-groepen? Wat betekent radicaliserend gedrag? Wat is de definitie van geweld? Nemen geweld en agressie toe? Of voelt het alleen zo? Wat is online haat? Wat is doxing? Wat betekent verhuftering? Wat is een online gebiedsverbod? Ik word online gepest door een anoniem account: wat kun je eraan doen? Hoe kan ik omgaan met online agressie? Kan ik online pestkoppen bestrijden? Wat betekent hybride straatgeweld? Wat is grooming? Heeft men wel een goed beeld van de aard en omvang van hedendaags pest-en huftergedrag? Wat zijn jumpvideo’s? Loopt het aantal bedreigingen aan adres van politici op? Wat betekent recht op informatie? Waarom gaan steeds meer supermarkten bodycams inzetten? Welke factoren kunnen je gedrag bepalen? Wat is een oproep tot geweld? Waarom zijn geweldsvideo’s op middelbare scholen zo populair? Wat is iemand criminaliseren? Wat betekent angstporno? Wat wordt er bedoeld met de hogeschool van de criminaliteit? Is onze overheid nog in staat haar burgers te beschermen? Is het strafbaar om iemand te filmen? Hoe ga je om met de AVG? Wat is de keerzijde van sociale media? Wat is digitale zelfverdediging? Wat is een dreigcultuur? Wanneer ben je staatsgevaarlijk?