Wat is suïcidaliteit en hoe kan ik signalen herkennen?

We spreken van suïcidaliteit wanneer iemand denkt aan zelfdoding, dit overweegt, voorbereid of een poging doet om zichzelf te doden. Een ander woord voor suïcide is zelfdoding of zelfmoord. Als hulpverlener of als medemens is het belangrijk om inzicht te hebben in suïcidale gedachten en suïcidaal gedrag en om signalen ervan te herkennen.

• Suïcidaliteit is een overkoepelende term waaronder gedachten en gedragingen vallen die te maken hebben met het beëindigen van het eigen leven;
• Suïcidale gedachten kunnen verder worden gespecificeerd als het overwegen van suïcide of het maken van een plan;
• Suïcidaal gedrag kan worden onderverdeeld in het voorbereiden van een poging of het daadwerkelijk doen van een suïcidepoging;
• Suïcide kan worden gedefinieerd als een dodelijke handeling, die ingezet wordt en tot het eind wordt uitgevoerd met de kennis dat de afloop potentieel fataal is. De intentie van de handeling kan dubbelzinnig of onduidelijk zijn. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat het risico op overlijden wordt geaccepteerd of dat sterven niet het expliciete doel is;
• In de Nederlandse context moet suïcide onderscheiden worden van dood door euthanasie of hulp bij zelfdoding.

Wat is suïcidaliteit? Suïcidaliteit is een brede term die het geheel van suïcidale gedachten, verlangens, voorbereidende handelingen en suïcidepogingen omvat. Aan de basis liggen diverse oorzaken. De intensiteit en het acute gevaar voor suïcide kunnen sterk verschillen en fluctueren doorheen het suïcidale proces. Afhankelijk van waar iemand zich in dat proces bevindt, kunnen verschillende signalen zich voordoen.

Het Integrated Motivational-Volitional Model of Suicidal Behavior is een van de meest invloedrijke en onderzochte modellen, en biedt volgens de werkgroep bruikbare handvatten voor het beter begrijpen van het suïcidale proces van een patiënt. Het model veronderstelt dat suïcide wordt gekenmerkt door een complex samenspel van biologie, psychologie, omgeving en cultuur (O’Connor, 2018). Belangrijk is dat suïcidaliteit wordt geoperationaliseerd als gedrag zoals in de theory of planned behavior. Het IMV-model kent drie fasen:

• Een pre-motivationele fase;
• Een motivationele fase;
• Intentionele fase.

Signalen herkennen: Om te weten waar iemand zich in het suïcidaal proces bevindt, ga je in eerste instantie af op signalen van suïcidaliteit. Deze signalen kunnen verschillende vormen aannemen. Het risico op suïcidaal gedrag neemt toe naarmate er meerdere signalen gedurende langere tijd aanwezig zijn. Wanneer je signalen opmerkt is het van belang deze te bespreken en zelfmoordgedachten expliciet te bevragen. De richtlijn hecht er belang aan om aan te geven dat patiënten in veel gevallen geen keuzevrijheid ervaren wanneer ze overgaan van de ene naar de andere fase. Ze zien suïcidaliteit als enige oplossing voor hun problemen, maar ervaren dat niet als een vrijwillige keuze. De behandeling van de suïcidaliteit is gericht op het aanpakken van de onderliggende psychiatrische stoornissen en oorzakelijke factoren.

Deze dreigingen vereisen onmiddellijke hulp of aandacht. Iemand met suïcidaal gedrag heeft:

• Gedachten over zelfdoding en/of de intentie en/of doet een poging om zichzelf te doden;
• Methoden zoeken, bezig met het voorbereiden of toegang zoeken tot middelen om zichzelf te doden;
• Dreigen om zichzelf te verminken;
• Praten of schrijven over de dood, sterven of zelfmoord.

Onderstaande waarschuwingssignalen vereisen minder dringende hulp, maar dienen wel verder onderzocht te worden:

• Hopeloosheid;
• Woede, boosheid of wraakzucht;
• Roekeloos gedrag of het schijnbaar zonder nadenken ondernemen van risicovolle activiteiten;
• Gevoel vast te zitten, geen uitweg te weten;
• Toenemend alcohol- of druggebruik;
• Zich terugtrekken van familie, vrienden of de samenleving;
• Angst, agitatie of slaapproblemen;
• Sterke stemmingswisselingen;
• Geen redenen zien om te leven, de zin van het leven niet zien.

Bij suïcidaliteit, ook wel suïcidaal gedrag genoemd, gaat het bijna altijd om een onvermogen dat mensen ervaren om hun problemen op te lossen. Zij hebben niet per se de wens om dood te gaan, maar de wens om de ervaren problemen te laten stoppen. Het voorkomen van suïcide (suïcidepreventie) bij jongeren richt onder andere op vroege herkenning van het suïcidale gedrag. Dit kan lastig zijn. Suïcidaliteit kan voor een persoon een eenmalige episode zijn en is bij anderen terugkerend. Personen met autisme of personen die kampen met een Borderline persoonlijkheidsstoornis hebben vaker zelfmoordgedachten en een grotere kans door suïcide te overlijden dan personen zonder. Depressieve personen hebben tevens een sterk verhoogd risico op zelfdoding. Dat bekent niet dat iedereen met een depressie overgaat tot zelfdoding. Maar ook komt suïcidaal gedrag steeds meer voor in de gesloten jeugdzorg.

Denk je aan zelfdoding? Blijf niet met je gedachten lopen, maar zoek hulp. Probeer het bespreekbaar te maken bij een vriend, familie of iemand anders die je vertrouwt. Maak een afspraak bij je huisarts. Zoek samen naar hulp die bij jou past. Hulp kan ervoor zorgen dat je anders naar het leven gaat kijken. Neem vooral geen alcohol of drugs, want dat maakt het doorgaans erger.

Wat houdt 113 in? Is een poging tot zelfdoding een schreeuw om aandacht? Breng je iemand op ideeën door te vragen of iemand gedachten aan zelfdoding heeft? Nemen zelfdodingen onder jongeren toe? Is hulp bij zelfdoding illegaal? Wat is zelfverwondend gedrag? Wat is de choking game? Wat betekent emotionele disbalans? Wat is zelfkastijding? Wat zijn lijfstraffen? Wat zijn kenmerken van depressiviteit? Waarom zijn geweldsvideo’s op middelbare scholen zo populair? Wat is buitensluiting? Is er een relatie tussen pesten en zelfmoord? Wat zijn onzichtbare littekens? Wat is de keerzijde van sociale media? Kan langdurige boosheid je ziek maken? Wat betekent verbindend optreden bij jeugd? Wat zijn buitensporige psychiatrische stoornissen? Wat is roekeloos gedrag? Wat betekent multi-interpretabel? Wat is levenskunst? Kan ik tegenslag overwinnen en mijn innerlijke krijger vinden? Zelfbeschuldiging: beschuldig jij jezelf? Wat het is en hoe werkt dit? Zelfbeoordeling: beoordeel jij jezelf? Wat het is en hoe werkt dit? Zelfhaat: haat jij jezelf? Wat het is en hoe werkt dit? Wat is victim blaming? Wat is suïcidaliteit en hoe kan ik signalen herkennen?