Wat is zelfverwondend gedrag?

Zelfverwonding bij jongeren is een veel voorkomend probleem. Het klinkt tegenstrijdig, maar wie zichzelf verwondt, doet dit om zich beter te voelen. De letterlijke vertaling van ‘automutilatie’ is zelfbeschadiging (auto = zelf, mutilatie = beschadiging). Vaak wordt het ook wel omschreven als zelfverwonding of zelfverminking. Het betekent dat je verwondingen of letsel aan je eigen huid of lichaam toebrengt, zonder dat je daarbij de intentie hebt je leven te willen beëindigen.

Zelfverwonding is jezelf opzettelijk verwonden of verdoven omdat je je heel rot voelt. Zelfbeschadiging is een uiting van psychische pijn, boosheid of verdriet. Een (tijdelijke) uitlaatklep voor vervelende of negatieve gevoelens. Het kan tijdelijk opluchten, maar maakt je problemen vaak erger. Snijden in jezelf kan verslavend zijn en daardoor raak je in een negatieve spiraal. Hoewel sommigen die aan zelfbeschadiging doen ook suïcidaal kunnen zijn, wordt zelfbeschadiging vaak gebruikt als een manier om met moeilijke emoties om te gaan zonder dat het de bedoeling is om hieraan te overlijden. Dat neemt echter niet weg dat zelfbeschadiging ongewild tot de dood kan leiden.

• Wat is zelfverwondend gedrag? Zelfbeschadiging is gedrag waarbij kinderen of volwassenen zich zelf verwonden. Vormen van zelfverminking zijn snijden, krassen, krabben, branden, haren trekken, hoofdbonken, zichzelf slaan of blauwe plekken toebrengen, schadelijke stoffen innemen, of voorwerpen in het lichaam brengen.
• Hoe wordt zelfverwondend gedrag ook wel genoemd? Andere termen die je kunt tegenkomen in plaats van de term zelfbeschadiging zijn ‘zelfverwonding’, ‘zelfverminking’, ‘auto-agressie’ en ‘automutilatie’.
• Waarom doet iemand aan zelfverwondend gedrag? Vaak heeft een persoon het al een tijd moeilijk voor hij of zij overgaat tot zelfverwonding. Er is niet één reden waarom personen zichzelf beschadigen. Iedereen heeft zijn of haar eigen verhaal. Zelfbeschadiging kan verschillende functies hebben:
  • Omgaan met extreme emotionele gebeurtenissen (gezinsproblemen, pesten, studiestress of een traumatische gebeurtenis);
  • Spanning verminderen;
  • Fysieke pijn gebruiken om de aandacht van de emotionele pijn af te leiden;
  • Uitdrukking geven aan emoties zoals verdriet, woede of frustratie;
  • Vluchten uit de realiteit;
  • Proberen om op die manier gevoelens of problemen weer onder controle te krijgen;
  • Zichzelf of anderen proberen te straffen;
  • Bekommering van anderen uitlokken;
  • Zich identificeren met anderen;
  • Poging tot zelfmoord;
  • Zelfverwonding is geen opzichzelfstaande psychische stoornis, maar vaak is het een uiting van lijden aan een psychische stoornis of ontwikkelingsstoornis zoals een persoonlijkheidsstoornis, autisme, eetstoornis of depressie.
• Bij wie komt zelfverwondend gedrag voor? Zelfbeschadigend gedrag of automutilatie begint vaak rond de leeftijd van 14 jaar. Een negatief zelfbeeld, impulsiviteit of een zelfkritische persoonlijkheid kan een risicofactor zijn. Maar ook een trauma of ingrijpende gebeurtenis kan aan de basis liggen. Vrouwen beschadigen zichzelf 1,5 tot 3 keer vaker dan mannen. Mannen en vrouwen verschillen ook in de vorm van zelfverminking.
• Wat zijn sociale factoren inzake zelfverwondend gedrag? Moeilijk relaties kunnen opbouwen met leeftijdsgenoten, pesten, afwijzing door leeftijdsgenoten, misbruik, mishandeling, beschikbaarheid van methodes om zichzelf te verwonden, vrienden die aan zelfbeschadiging doen, invloed van de media en het internet.
• Wat doet zelfverwondend gedrag met je? Automutilatie kan verslavend werken. Ze weten dat het niet goed is, maar vinden het moeilijk om een andere manier te vinden om met hun emoties om te gaan.
• Wat zijn de symptomen van zelfverwondend gedrag?
  • Stiller is dan normaal of net sneller kwaad wordt;
  • Zich afsluit van de buitenwereld. Veel tijd alleen nodig hebben (om zich te verwonden en dat daarna te verbergen) Zich lange tijd opsluiten in slaapkamer, badkamer, toilet…;
  • Een ingrijpende gebeurtenis meemaakte (overlijden, relatiebreuk);
  • Zijn of haar lichaam plots verbergt. Lange mouwen bij warm weer, vermijden om te gaan zwemmen of zich om te kleden in aanwezigheid van anderen;
  • Onverklaarbare snij- of brandwonden of kneuzingen (bloedvlekken op kleding, handdoeken, lakens en ongelukjes worden vaak verklaard als ‘onhandigheid’ of ‘pech’.);
  • Zichzelf problemen kwalijk nemen of blijk geven van gevoelens van mislukking, waardeloosheid, uitzichtloosheid of woede;
  • Interesse toont in het thema (werkstuk maken voor school, kunst of foto’s van wonden);
  • Neerslachtigheid, geen interesse hebben in het leven of depressieve symptomen.
• Hoe moet je jezelf snijden? Zelfstraffen, groot of klein. Zelfverwonding gebeurt als je je zo gevoelloos voelt dat je je eigen emoties niet kunt bedwingen. Het geeft je de kracht om écht iets te voelen en het gevoel dat je écht leeft.
• Hoe moet je stoppen met jezelf snijden? Stoppen met zelfbeschadiging is moeilijk. Zelfverminking kun je verminderen, en uiteindelijk zelfs stoppen. Automutilatie is voor jou een tijd, kort of lang, een manier geweest om te kunnen overleven, om pijn, verdriet en boosheid het hoofd te kunnen bieden.
• Hoe wordt zelfverwondend gedrag behandeld? Het belangrijkste is om aan de onderliggende problematiek te werken en tegelijkertijd alternatieven te vinden waarmee je jouw gevoelens een uitweg geeft. Ook kun je proberen de zelfverwonding uit te stellen.
• Hoe kun je een andere manier vinden om je goed te voelen? Spanning en heftige emoties zul je nooit helemaal kunnen vermijden. Ze horen bij het leven. Om met de drang jezelf te beschadigingen om te gaan, zal je alternatieven moeten zoeken. Op het moment dat je de neiging voelt om jezelf te gaan beschadigen, zal je iets anders moeten gaan doen. Bijvoorbeeld muziek luisteren, iets gaan tekenen of gaan sporten. Kijk wat bij jou past, als het een niet werkt kan het best zijn dat iets anders wel werkt.

Zelfbeschadiging heeft veel impact op het leven van de persoon zelf en op de mensen om hen heen. Zelfverminking staat soms op zichzelf, maar vaak speelt er meer. Meestal is er sprake van psychische kwetsbaarheden: een trauma, depressie, dwangstoornis of psychotische stoornis. Als je in balans bent, voel je je goed. Het leven loopt lekker en je kunt tegen een stootje. Maar als je niet in balans bent, ben je wankel en uit evenwicht. Dat kan gebeuren na een grote gebeurtenis in je leven, zoals een verhuizing, ontslag of een relatie die over is. Dan moet je je balans opnieuw vinden. Dat kan lastig zijn.

Iedereen die zichzelf snijdt wil diep van binnen het patroon doorbreken. Door zichzelf te verwonden proberen ze net overeind te blijven. Het klopt dat ze op korte termijn even af zijn van hun stressgevoelens of kwaadheid. Automutilatie heeft een direct effect: wanneer het lichaam schade wordt toegebracht, schiet het in een overlevingsmechanisme en komt er een mix van stoffen vrij die de pijn overstemmen. Dit zorgt voor een tijdelijke vermindering van de moeilijke emoties. Maar op lange termijn zijn er enkel negatieve gevolgen. Er komen schuldgevoelens en schaamte bovenop. Het litteken herinnert ze permanent aan die moeilijke periode. En als ze het verbergen, voelen ze zich ook nog eens eenzaam en geïsoleerd.

• Weet je je soms geen raad met je gevoelens?
• Heb je zorgen of verdriet maar kun je niet huilen of praten? Het kan aanleiding zijn om jezelf pijn te doen.
• Voel je dat het je alleen niet lukt?

Dan is het belangrijk om professionele hulp in te schakelen. Zo kun je terecht bij hulpverleners die zich gespecialiseerd hebben in dit thema. Tijdens de begeleiding leer je stressbeheersingstechnieken en omgaan met negatieve gevoelens. Zelfverwonding kan leiden tot gevoelens van wanhoop en uitzichtloosheid. Je zoekt alternatieve manieren om extreme emoties te uiten en je kijkt samen met de hulpverlener naar de reden voor je zelfbeschadiging. Zo kom je samen tot oplossingen.

Mindset voor de ouders: sommige kinderen zullen hun ouders vertellen over hun zelfbeschadiging; andere ouders vernemen het van vrienden, leraren of een arts of hulpverlener. Laat vooral zelfbeschadiging niet de focus van de relatie met je kind worden en denk er aan dat je jezelf, je partner en je andere kinderen ook aandacht en steun nodig hebben. Herstellen van zelfbeschadiging kan een werk van lange adem zijn, dus vergeet ook niet voldoende tijd te vinden om te ontladen en te ontspannen.

Wat betekent emotionele disbalans? Wat is zelfkastijding? Wat zijn lijfstraffen? Nemen zelfdodingen onder jongeren toe? Wat is de choking game? Wat zijn kenmerken van depressiviteit? Waarom zijn geweldsvideo’s op middelbare scholen zo populair? Wat is buitensluiting? Is er een relatie tussen pesten en zelfmoord? Wat zijn onzichtbare littekens? Wat is de keerzijde van sociale media? Kan langdurige boosheid je ziek maken? Wat betekent verbindend optreden bij jeugd? Wat is het verschil tussen gevoelens en emoties? Wat is gametaal? Is ouderlijke bemoeienis is een goede zaak? Wat betekent levend verlies? Wat is oud zeer? Kun je gevoelens meten? Hoe kan ik de dood accepteren? Wat betekent regressie in de psychologie? Wat is trainen van uitzichtloosheid? Wat betekent diepzeedenken? Wat betekent zelfreflectie? Wat betekent het om coachbaar te zijn? Wat is camouflagegedrag? Wat is zelfsabotage en waarom werk jij jezelf tegen? Wat is de cirkel van invloed? Wat is stress? Kun je jezelf kunt beschermen tegen stress? Helpt weerbaarheidstraining tegen overmatig piekeren? Heb je invloed op je eigen mindset? Welke nadelen heeft zelfmedelijden? Wat is relativeren? Wat zijn buitensporige psychiatrische stoornissen? Waarom kan ik niet huilen? Waarom helpt huilen niet? Hoe kun je een pijnlijke situatie achter je laten? Wat is levenskunst? Wat doet levenshouding? Wat is ergens mee moeten dealen? Wat is een life skills training?