Wat is een verslaving?

Een verslaving is een hersenziekte waarbij je lichaam en geest zo afhankelijk zijn van een middel of gedrag, dat ‘willen’ verandert in ‘moeten’. Bepaalde personen zijn gevoeliger voor een verslaving door een combinatie van biologische, psychologische en omgevingsfactoren.

Kwetsbaarheden kunnen zijn:

• Moeite met stress: personen die angstig of depressief zijn, of veel stress ervaren en dit moeilijk kunnen handelen, gebruiken middelen soms als vluchtweg;
• Karakterstructuur: Impulsieve personen of personen die houden van avontuur en risico’s opzoeken, hebben een grotere kans op verslavingsgedrag;
• Trauma: personen die in hun verleden nare gebeurtenissen of trauma’s hebben meegemaakt, lopen een verhoogd risico;
• Neurodiversiteit: personen met bijvoorbeeld ADHD of autisme verwerken prikkels anders, waardoor verslavingsgedrag vaker kan voorkomen. 

Bij een verslaving heb je geen controle meer over het gebruik van middelen of over bepaald gedrag. Je wil bijvoorbeeld stoppen met gebruiken, maar dat lukt steeds maar niet. Je kunt verslaafd zijn aan middelen zoals alcohol of drugs, maar bijvoorbeeld ook aan gedrag zoals gokken of gamen. Een verslaving ontstaat niet zomaar. Vaak zijn er verschillende oorzaken, die er samen voor zorgen dat een verslaving ontstaat. Er zijn lichamelijke, mentale en sociale oorzaken.

• Lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid: je kunt verslaafd raken aan middelen (zoals alcohol, drugs of medicijnen) of aan bepaald gedrag (zoals gamen of gokken);
• Verandering in het brein: verslavende prikkels geven een intense hoeveelheid dopamine, waardoor je brein hieraan gewend raakt en minder eigen gelukstoffen aanmaakt;
• Geleidelijk proces: het ontstaat bijna nooit ineens; het begint vaak met experimenteren en groeit langzaam uit tot een gewoonte of probleem.

Een verslaving heeft vaak grote gevolgen voor jou en je omgeving. Welke gevolgen dit zijn, hangt af van het soort verslaving, hoe ernstig deze is en hoe lang je al een verslaving hebt. Een verslaving kan dus op verschillende manieren gevolgen hebben voor je leven:

• Vaker en meer gebruiken: je gebruikt vaak grotere hoeveelheden of vaker dan je van tevoren van plan was;
• Sterk verlangen: je voelt een constante, sterke drang om te gebruiken of het gedrag te herhalen;
• Mislukte pogingen: stoppen of minderen lukt vaak niet, ondanks dat je dat wel wilt;
• Doorgaan ondanks problemen: je blijft doorgaan, zelfs al leidt dit tot gezondheids-, relatie- of geldproblemen.

Het is erg moeilijk om van een verslaving af te komen, maar er zijn goede behandelingen om je hierbij te helpen. Welke behandeling het beste is, hangt af van de verslaving.

• Ontwenningsverschijnselen: Als je stopt, kun je fysieke en mentale klachten krijgen, zoals slapeloosheid, angst of rillen;
• Professionele hulp: Je kunt contact opnemen met je huisarts voor een doorverwijzing naar de verslavingszorg;
• Terugval hoort erbij: Herstel kost tijd en een terugval betekent niet dat je hebt gefaald; vaker proberen leidt vaak tot succes.

Een verslaving bij een naaste herkennen kan erg moeilijk zijn. Dat komt vooral doordat je als je een verslaving hebt steeds vaker alleen gaat gebruiken en het probeert te verbergen voor je omgeving.

Deze vier gebieden gaan het vaakst samen met verslavingsgedrag:

• Gezondheidsproblemen: het lichaam raakt uitgeput of beschadigd door het middel, en er ontstaan vaak psychische klachten zoals depressies of angst;
• Relatieproblemen: het gedrag verandert, waardoor contact met familie, vrienden of collega’s onder druk komt te staan of verwatert;
• Financiële moeilijkheden: geldzorgen ontstaan doordat veel geld opgaat aan het middel of doordat iemand zijn werk verliest;
• Laag zelfbeeld: gevoelens van schaamte, schuld en een negatief zelfbeeld versterken het probleem en maken stoppen lastig. 

Bij een verslaving aan middelen is het belangrijk dat deze middelen zo snel mogelijk uit het lichaam verdwijnen. Dat kan een paar dagen tot een paar weken duren. De ontwenningsverschijnselen kunnen erg heftig zijn.

Wat je beter kunt vermijden?

Sommige dingen kun je beter niet zeggen tegen iemand met een verslaving, omdat deze woorden vaak onbedoeld pijn kunnen doen of juist weerstand kunnen oproepen.

• ‘Waarom kun je niet gewoon stoppen?’: deze vraag klinkt misschien logisch, maar het kan schuldgevoelens opwekken en impliceert dat de ander niet genoeg wilskracht heeft. Verslaving is echter veel complexer en gaat verder dan een kwestie van wilskracht;
• ‘Als je echt om me geeft, zou je stoppen.’: het stellen van dit soort voorwaarden kan een gevoel van druk en schuld veroorzaken en kan de relatie schaden. Het is beter om je steun te tonen zonder verwachtingen;
• ‘Ik begrijp niet waarom je dit doet.’: zelfs als het moeilijk te begrijpen is, is het belangrijk om deze gedachten voor jezelf te houden en te focussen op empathie en steun in plaats van onbegrip.

Wat betekent “Enabling”?

Stop met enabling! Personen met een verslaving proberen vaak anderen te bewegen dat zij zich steeds meer gaan aanpassen aan hun wensen. Als naaste ben je continu bezig om de verslaafde te redden van zijn of haar ondergang. Ga daar vooral niet in mee. Bij enabling help je een verslaving in stand te houden door je goede bedoelingen, van het oplossen van financiële problemen tot het verzinnen van excuses voor gedrag. Enabling is zowel schadelijk voor de verslaafde als voor jezelf. Het zorgt namelijk dat een verslaving langer aanhoudt en iemand minder snel behandeling zoekt. Ga ook niet mee in de angst voor hulp of therapie. Nogmaals, je hoeft je dierbare niet te laten vallen. Het doorbreken van enabling patronen is een belangrijke stap naar een gezonde relatie en helpt de verslaafde om in te zien wat de negatieve gevolgen van het gedrag zijn.

Hoe laat je een verslaafde los en waarom loslaten nodig is?

Wanneer iemand die dicht bij je staat geconfronteerd wordt met verslaving, kun je je machteloos en overweldigd voelen. Een belangrijke stap voor naasten is het loslaten van de drang om de verslaafde te redden. Dat is niet egoïstisch van jou, maar dat is zelfbehoud. Je kunt je arm niet afsnijden om iemand te redden die niet gered wil worden. Zet jezelf centraal; laat niet alle aandacht gaan naar diegene die een verslaving heeft! Omgaan met iemand die verslaafd is vraagt om duidelijke grenzen, open communicatie op een nuchter moment en het beschermen van je eigen welzijn. Wees ondersteunend, maar pas vooral op jezelf. Het loslaten van een verslaafde naaste betekent dat je stopt met het overnemen van hun verantwoordelijkheden en kiest voor je eigen welzijn. Laat je niet aan het lijntje houden door beloften die niet ingelost worden of door uitstelgedrag. Werken aan een relatie moet van twee kanten komen. Als de verslaafde persoon in kwestie je vertrouwen heeft geschonden, moet hij of zij dat terugwinnen. Vaak is de verslaafde zich er niet van bewust hoe schadelijk zijn of haar gedrag is voor zowel zichzelf als de omgeving. Als iemand uiteindelijk hulp heeft, is het probleem vaak nog niet opgelost. De persoon kan bijvoorbeeld opnieuw gaan gebruiken. Dit hoort bij het proces. Verwacht niet dat alle problemen in één keer zijn opgelost.

• Geen redder meer: als je iemands problemen blijft oplossen, hoeft de verslaafde de pijn of de gevolgen van het gedrag niet te voelen;
• Echte motivatie: pas wanneer iemand zelf de negatieve gevolgen ervaart, ontstaat soms de motivatie om hulp te zoeken. Soms is iemand die een verslaving heeft er klaar voor om naar zichzelf te kijken en kan het gesprek helpen om het eigen probleem te erkennen;
• Zelfbescherming: meegaan in de verslaving kost je te veel energie en breekt je eigen gezondheid af.

Omgaan met iemand met een verslaving is niet eenvoudig; zeker niet die zelf vindt dat er niets aan de hand is. Hoe pak je het aan?

• Stel duidelijke grenzen: bepaal wat je wel en niet accepteert en communiceer dit rustig;
• Stop met redden: los geen financiële, juridische of praktische problemen meer op die door het gebruik ontstaan;
• Leg de verantwoordelijkheid waar die hoort: maak duidelijk dat de persoon zelf verantwoordelijk is voor zijn of haar gedrag en herstel;
• Zoek eigen hulp: praat met een huisarts, een maatschappelijk werker of een steunpunt voor advies.

Personen met een verslaving voelen zich vaak onder druk gezet om te veranderen, wat juist kan leiden tot weerstand. Een verslaving heeft zo niet alleen negatieve gevolgen op je (sociale) relatie(s), maar ook op je fysieke en mentale welzijn. De eerste en belangrijkste stap bij een verslaving is het erkennen van het probleem en contact opnemen met je huisarts voor een goede doorverwijzing. Doorbreek de schaamte en vertel iemand die je vertrouwt over je situatie. Deel je ervaringen met anderen die in eenzelfde situatie zitten. En nogmaals voor de naasten het advies: de verantwoordelijkheden niet weg proberen te nemen en vooral niet de verslaafde proberen te redden. Laat dit niet gebeuren, jij bent niet verantwoordelijk voor de verslaving. Door te blijven helpen/redden, richt je je op de verslaving en geef je die meer macht. Het begin van herstel van verslaving betekent ook dat de relatie met de naaste verandert. Herstellen kost tijd, kracht en geduld. Wees geduldig – herstel is geen rechte lijn, maar een pad met ups en downs. Een nieuwe balans moet worden gevonden waarin oude rollen voorkomen worden en nieuwe gezonde patronen zich kunnen ontwikkelen.

Kunnen personen met een verslaving agressief zijn? Hoe weet ik of ik verslaafd ben aan pijnstillers? Wat is drukverslaafd zijn? Is ibuprofen verslavend? Wat zijn de signalen dat je verslaafd bent aan sporten? Waarom zou je minder je telefoon moeten gebruiken? Waarom wil ik altijd maar bezig zijn? Wat is snus? Wat kan het risico op suïcidale gedachten vergroten? Kan ik tegenslag overwinnen en mijn innerlijke krijger vinden? Zelfhaat: haat jij jezelf? Wat het is en hoe werkt dit? Wat is de relatie tussen drugsgebruik, agressie en geweld? Waarom zou ik mijn levensstijl omgooien? Wat vertelt lichaamstaal? Wat betekent een kort lontje hebben? Wat kan ik doen om met agressie om te gaan? Hoe leer ik omgaan met emotie, agressie en geweld? Wat betekent een mentaal breekpunt? Wat betekent algehele malaise? Wat is kenmerkend voor huiselijk geweld? Neemt het aantal geweldsincidenten in de GGZ toe? Wat betekent mentale vorming? Wat houdt mentale weerstand in? Wat is een mentale reset? Wat is zelfgedreven motivatie? Waarom ben ik niet meer gemotiveerd? Kun je intrinsieke motivatie trainen? Verschil tussen extrinsieke motivatie en intrinsieke motivatie? Extrinsieke motivatie: wat is dat? Waarom is zelfacceptatie zo moeilijk? Hoe en wanneer weet je dat je iets uit je verleden hebt verwerkt? Je kent altijd wel personen die veel klagen. Waarom doen ze dat? Wat zijn kenmerken van depressiviteit? Wat is geoorloofd wangedrag? Wat betekent dwingend gedrag? Wat is asociaal gedrag? Welke factoren kunnen je gedrag bepalen? Wat is camouflagegedrag? Wat betekent gevaarlijk onvoorspelbaar gedrag? Hoe kun je pleasegedrag stoppen? Wat is uitstelgedrag? Wat is het verschil tussen intentie en gedrag? Is gedrag ook af te leren? Wat is quitter-gedrag? Wat is veranderingsbereidheid? Wat is nu eigenlijk wilskracht? Wat is quitter-gedrag?